Plakkerige zaken: waarom de kwaliteit van je LDL meer zegt dan je ratio

"Je cholesterol is wat aan de hoge kant." Voor veel mensen is dat een van de eerste momenten waarop een doktersbezoek plots ernstig aanvoelt. Een cijfer op een blad papier, een frons, misschien een folder. En dan de vraag die we bijna elke week aan onze toonbank horen: "Wat betekent dat cijfer eigenlijk?"

Eerst het goede nieuws: cholesterol is niet je vijand. Het is een van de nuttigste moleculen in je lichaam. Het echte verhaal draait niet om hoeveel ervan er is, maar om hoe het reist, en hoe "plakkerig" de voertuigen geworden zijn die het vervoeren.

Eerst een kleine liefdesbrief aan cholesterol

Voor we het over "goed" en "slecht" hebben, geven we cholesterol de eer die het verdient.

• Je hormonen zijn ervan gemaakt. Cortisol, dat je 's morgens uit bed helpt. Oestrogeen, progesteron en testosteron. Aldosteron, dat je zout- en waterhuishouding in balans houdt. Ze beginnen allemaal als een cholesterolmolecule.
• Vitamine D ook. Wanneer zonlicht je huid raakt, zet het een naaste verwant van cholesterol om in vitamine D. Elke zonnige wandeling is dus letterlijk cholesterol aan het werk.
• Je hersenen zitten er vol mee. Ongeveer een kwart van alle cholesterol in je lichaam zit in je hersenen, waar het zenuwcellen helpt isoleren en de verbindingen ertussen helpt bouwen.
• Het helpt je verteren. Je lever zet cholesterol om in galzuren, die je helpen vetten en vetoplosbare vitaminen uit je voeding op te nemen.

Omdat het zo belangrijk is, laat je lichaam het niet aan het toeval over. Je lever maakt het grootste deel van je cholesterol zelf; voeding levert maar een kleiner deel. Met andere woorden: cholesterol is geen probleem dat weg moet. Het is een kostbaar materiaal dat goed bezorgd moet worden.

Bootjes in je bloedbaan: LDL en HDL

Cholesterol is een vettige stof, en vet en bloed mengen niet. Daarom verpakt je lichaam het in piepkleine transportbootjes: lipoproteïnen. Twee ervan spelen de hoofdrol in elke bloedtest.

LDL (low-density lipoproteïne) is het bezorgbootje. Het brengt cholesterol van de lever naar de cellen die het nodig hebben, om membranen, hormonen en meer te bouwen. Elk LDL-deeltje draagt precies één eiwit aan de buitenkant, ApoB, een beetje zoals een nummerplaat.

HDL (high-density lipoproteïne) is het ophaalbootje. Het pikt cholesterol op dat cellen niet meer nodig hebben, ook uit de wanden van je bloedvaten, en brengt het terug naar de lever.

Daarom wordt LDL vaak "slecht" genoemd en HDL "goed". Eenvoudig en makkelijk te onthouden, maar slechts de helft van het verhaal.

Waarom de ratio niet het hele verhaal is

Jarenlang was de verhouding tussen LDL en HDL het cijfer waar iedereen naar keek. Het idee: zolang er genoeg ophaalbootjes zijn voor de bezorgbootjes, is alles in orde.

Onderzoek heeft intussen aangetoond dat twee andere vragen belangrijker zijn.

1. Hoeveel bootjes zijn er? Je standaard bloedtest meet hoeveel cholesterol er in je LDL-bootjes zit, niet hoeveel bootjes er zijn. Stel je twee mensen voor met precies dezelfde LDL-cholesterol. De ene vervoert het in een bescheiden vloot ruime, grote bootjes. De andere in een zwerm kleine, krappe bootjes. Die tweede persoon heeft veel meer deeltjes die tegen de vaatwanden botsen, en elk deeltje is een kans dat er een in de wand glipt.

2. Hoe plakkerig zijn ze? Hier wordt het interessant. Kleine, dichte LDL-deeltjes glippen makkelijker in de vaatwand, blijven er langer en oxideren sneller. En geoxideerd LDL is de echt plakkerige soort. Het immuunsysteem behandelt het als beschadigd materiaal en probeert het op te ruimen. Na verloop van tijd is het die opruimactie die uitgroeit tot plaque.

Dezelfde nuance geldt voor HDL. Meer is niet automatisch beter. Wat telt, is hoe goed je ophaalbootjes hun werk echt doen, wat onderzoekers de cholesterol-effluxcapaciteit noemen.

De nuttigere vraag is dus niet "wat is mijn ratio?", maar: hoeveel bootjes heb ik, en hoe plakkerig zijn ze geworden?

Hoe meet je "plakkerig" LDL?

Enkele tests gaan verder dan het standaardpanel. Je kunt ze vragen aan je huisarts of een labo:

• ApoB. Omdat elk LDL-deeltje precies één ApoB draagt, telt deze eenvoudige, betaalbare test eigenlijk je bezorgbootjes. Voeg je maar één test toe, kies dan deze.
• LDL-deeltjesaantal (LDL-P). Gemeten met NMR-spectroscopie: het telt de deeltjes rechtstreeks en vertelt je ook hun grootte.
• Small dense LDL (sdLDL). Meet hoeveel van je LDL-cholesterol in de kleinste, dichtste deeltjes zit.
• Geoxideerd LDL (oxLDL). Meet hoeveel LDL al geoxideerd is: de plakkerigheid zelf.
• Lipoproteïne(a), of Lp(a). Een bijzonder plakkerige variant van LDL waarvan het niveau grotendeels erfelijk is. De moeite om één keer in je leven te laten meten.

Een handige aanwijzing die je misschien al hebt: kijk naar je triglyceriden en je HDL op je bestaande resultaten. Zijn je triglyceriden hoog en je HDL laag (een verhouding triglyceriden/HDL boven ongeveer 3, als beide in mg/dL gemeten zijn), dan wijst dat vaak op meer kleine, dichte LDL-deeltjes.

Hydroxytyrosol: de lijfwacht die met je LDL meereist

Nu het mooiste deel van het verhaal, en het begint in een olijfgaard.

Extra vierge olijfolie dankt zijn bitterheid en zijn peperige prik aan polyfenolen. Eén familie daarvan leidt naar hydroxytyrosol. In de olijf begint het als oleuropeïne, de stof die een verse olijf zo bitter maakt dat je hem niet rechtstreeks van de boom kunt eten. Bij het persen wordt oleuropeïne omgezet in oleaceïne en oleuropeïne-aglycon, en in je spijsverteringsstelsel komt daaruit hydroxytyrosol vrij.

Het opmerkelijke: hydroxytyrosol drijft niet zomaar rond in je bloed. Het hecht zich aan je LDL-deeltjes en reist met ze mee, als een lijfwacht aan boord. Daar beschermt het het LDL tegen oxidatie, precies het proces dat LDL plakkerig maakt.

Spaanse onderzoekers zetten dit op de proef. Drie weken lang gebruikten gezonde mannen dagelijks 25 ml olijfolie, rijk of arm aan polyfenolen. Met de polyfenolrijke olie hadden ze minder LDL-deeltjes, minder kleine LDL-deeltjes en LDL dat minder vatbaar was voor oxidatie (Hernáez et al., 2015). In een parallelle studie deden hun HDL-ophaalbootjes ook hun werk beter (Hernáez et al., 2014).

En zijn broertje, tyrosol? Dat is een mildere antioxidant, maar stabieler, en je lichaam kan een deel ervan in de lever omzetten in hydroxytyrosol (Rodríguez-Morató et al., 2017). Zie het als een reservevoorraad. Tot die familie hoort ook oleocanthal, bekend van de peperige prik achteraan in je keel.

Dit is ook de basis van de enige officieel erkende Europese gezondheidsclaim voor olijfolie: olijfoliepolyfenolen dragen bij tot de bescherming van bloedlipiden tegen oxidatieve stress, met 20 g per dag van een olie die minstens 5 mg hydroxytyrosol en zijn derivaten bevat.

Een knipoog naar je keuken

Dat maakt je keuze van olijfolie meer dan een kwestie van smaak.

• Green Machine van OlvLimits, een vroeg geoogste Coratina uit Apulië, bevat 27,55 mg hydroxytyrosol, tyrosol en hun derivaten per 20 g: meer dan vijf keer de hoeveelheid die nodig is voor de EU-claim. Krachtig, bitter en peperig, precies zoals het hoort.
• Nocellara d'Italia van Attimo is zacht en fruitig, maar verrassend rijk aan oleaceïne (209 mg/kg), de schakel van de hydroxytyrosol-familie in de olie. Het bewijs dat zacht niet zwak hoeft te betekenen.
• Picual de España van Attimo brengt fris tomatenblad en een levendige, peperige afdronk uit Jaén.

Ongeveer anderhalve eetlepel per dag, rauw over tomaten, bonen, soep of brood, is alles wat nodig is. Het leuke: hoe meer je ervan moet hoesten, hoe meer polyfenolen je waarschijnlijk proeft.

Cholesterol Balance: drie Mediterrane planten, één formule

Voor dagen waarop je graag wat extra ondersteuning wilt, maakten we Floruna Cholesterol Balance, samen met het Belgische familiebedrijf Soriphar. De formule brengt drie planten samen die elk hun eigen deel van dit verhaal vertellen.

Olijfextract (25:1), gestandaardiseerd op 10 mg hydroxytyrosol. De lijfwacht uit de olijfgaard, in geconcentreerde vorm. Artisjok en olijf dragen bij tot het behoud van een normale cholesterol.

Artisjokextract (6:1), gestandaardiseerd op 10 mg cynarine. Cynarine geeft het artisjokblad zijn bitterheid. Het stimuleert de galstroom, en omdat je lever cholesterol gebruikt om gal te maken, biedt dit je lichaam een natuurlijke manier om cholesterol nuttig in te zetten. Artisjok ondersteunt de leverfunctie, en onderzoekers bestudeerden ook luteoline, een andere artisjokstof, voor haar invloed op de eigen cholesterolproductie van de lever.

Gefermenteerde zwarte look (FBG22®, 25:1). Zwarte look is look die langzaam en op zachte warmte rijpt, tot de teentjes zacht, donker en zoet worden. Onderweg ontwikkelt hij veel S-allylcysteïne, een goed bestudeerde antioxidant: nog een bondgenoot tegen oxidatie, en dus tegen plakkerigheid.

Twee capsules per dag, één bij het ontbijt en één 's avonds, en een pot gaat een maand mee.

Het Mediterrane geheim is niet één ingrediënt

Rond de Middellandse Zee praat niemand over "cholesterolbeheer". Men praat over lange maaltijden, groenten uit de tuin, bonen en linzen, vis, een handvol noten, een royale scheut groene olijfolie, en de avondwandeling de heuvel op om de zon in zee te zien zakken.

Dat is uiteindelijk ook het verhaal van je LDL. Minder bootjes, minder plakkerigheid, meer ophaling: het groeit allemaal uit een manier van leven waarin goed eten, beweging en plezier hand in hand gaan.

Cholesterol is niet je vijand. Het is de bouwstof van je hormonen, je vitamine D en je hersenen. Het vraagt alleen een vlotte, schone reis.

Meer weten? Kom langs in onze winkel in Hasselt, of ontdek onze Heart Flow-collectie.

Dit artikel is algemene informatie en geen medisch advies. Voedingssupplementen vervangen geen gevarieerde, evenwichtige voeding en gezonde levensstijl. Neem je medicatie, zoals cholesterolverlagers of anticoagulantia, ben je zwanger of geef je borstvoeding, of heb je een medische aandoening? Raadpleeg dan je arts of apotheker voor gebruik.

Bronnen

• Hernáez Á, et al. (2015). Olive oil polyphenols decrease LDL concentrations and LDL atherogenicity in men in a randomized controlled trial. Journal of Nutrition 145(8):1692–1697.
• Hernáez Á, et al. (2014). Olive oil polyphenols enhance high-density lipoprotein function in humans: a randomized controlled trial. Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology 34(9):2115–2119. PubMed
• Rodríguez-Morató J, et al. (2017). CYP2D6 and CYP2A6 biotransform dietary tyrosol into hydroxytyrosol. Food Chemistry.
• Verordening (EU) nr. 432/2012 van de Europese Commissie, toegelaten gezondheidsclaim voor olijfoliepolyfenolen.